"Mijn grootste angst was dat ik op mijn vader lijk", vertrouwde de kunstenares mij toe. "Daarom was het best een confrontatie toen iemand zei: 'Je lijkt op je vader'. Dat heb ik leren omarmen. Ik heb het verschil leren zien tussen wie we zijn als mensen en hoe we ons gedragen. Ik ben nu een keer m’n vaders dochter. Ook al keur ik zijn gedrag niet goed en hoop ik dat ik ook niet zo word."

We spraken elkaar net nadat ik die middag de film ‘Nuremberg’ gezien had. Ik had mezelf een filmmiddag gegund voor een film waar ik toch niet van zou slapen als ik die ’s avonds zou zien. De film gaat over de processen in Neurenberg vlak na de Tweede Wereldoorlog. Onder andere Hiltlers plaatsvervanger Herman Göring stond er terecht. Ik had gedacht dat ik naar een film zou gaan over de botsing tussen twee wereldbeelden en twee beelden van wat er in de Tweede Wereldoorlog was gebeurd. Maar ik zag tot mijn schrik twee partijen die veel meer op elkaar leken dat ze dachten.

Het was eigenlijk helemaal niet de bedoeling geweest dat er een proces kwam. Militairen van de geallieerden hadden opdracht gekregen alle hooggeplaatste Duitsers ter plekke neer te schieten. Maar de overgave van Göring was te indrukwekkend geweest. Zijn hele houding sprak: ‘Kom maar op. Wat heb ik verkeerd gedaan?’

Nou, dat was duidelijk genoeg. 6 miljoen Joden, Roma, Sinti, homoseksuelen en anderen die niet pasten in het mensbeeld van de Nazi’s waren omgebracht op de meest afschuwelijke manieren. De eerste verslagen en zelfs filmbeelden uit de concentratiekampen drongen de rechtszaal binnen. Dus dat dit oorlogsmisdaden waren, dat er genocide was gepleegd, dat liet geen twijfel.

Toch ging de film daar niet over volgens mij. De psychiater die Göring begeleidde ontdekte dat hij ook Engels sprak. En gedurende het proces leek de Göring uit de film in steeds vloeiender Engels te zeggen: waarin zijn jullie anders dan ik? In een zeldzaam woedende uithaal bijt hij de psychiater toe waarom een atoombom op Hiroshima wel goed zou zijn? Ik moest even schakelen, tot ik begreep dat hij niet zei dat de moord op 6 miljoen mensen dús ook goed was. Hij zei met zoveel woorden: ‘Wat maakt dat jullie moreel superieur zijn? Zijn jullie echt zoveel beter?’

Een angstaanjagende vraag. Ja, natuurlijk! Zoiets zouden wij nooit doen. En toch. De film laat zien hoe het ontstaan van het proces een strijd was tussen mensen die internationaal recht wilde gaan vormgeven, en mensen die gewoon wraak wilden nemen. En hoe die beide kanten eigenlijk in dezelfde mensen speelden. En hoe begrijpelijk die wraakgevoelens ook zijn. Maar toch. Geeft het verschrikkelijke wat een ander doet jou het recht om wraak te nemen? Dat is de vraag die boven dit proces volgens deze film hing.

Göring was zijn veroordelaars uiteindelijk ‘te slim’ af en pleegde in zijn cel zelfmoord, vlak voor zijn executie. De woede van de commandant die de executie leidde in de film was veelzeggend: híj had Göring willen doden. Het slotbeeld toonde Göring in ondergoed, samen met de andere geëxecuteerden op een kar, net zoals de lichamen uit de concentratiekampen eerder in het proces te zien geweest waren. Een filmisch effect wat misschien helemaal niet feitelijk klopt, maar wat zeggen wil: hoe zuiver zijn onze wraakgevoelens? En lijken we niet veel meer op elkaar dan we willen zien?

Onder die indruk spraken de kunstenares en ik over de onverbrekelijke band met haar vader, ze blijft zijn dochter, en hoe ze zo niet wil zijn. En hoe je in oorlogssituaties nooit moet vergeten dat je niet moreel superieur bent en daarom nooit geweld mag gebruiken op een manier die je van een ander afkeurt. En dat er daarom zoiets bestaat als oorlogsrecht, wat het nog waard is in deze tijd. En dat is zorgelijk. Het kwaad overwin je alleen als je in jezelf erkent dat je er ook toe in staat bent.

Ze wilde me nog iets geven. Een vogeltje dat ze had uitgesneden uit een tak, die ze gevonden had op een begraafplaats voor Duitse soldaten. Het is geen eerbetoon, maar wel een besef dat we allemaal mensen zijn, uit hetzelfde hout gesneden. Hoe dan ook, we zijn familie. We lijken op elkaar. Of we dat nou willen of niet.

Otto Grevink is dominee in De Langstraat en verbonden aan Pioniersplek Zin op School. Reacties zijn welkom op ottogrevink@gmail.com.