Lijstjes, we zijn er toch iedere keer maar weer druk mee. Zelf vul ik trouw mijn TOP2000-lijstje in, puur om in de stemming te komen voor de leukste muzikale week van het jaar tussen Kerst en oudjaar. Met andere lijstjes heb ik niet zo veel. Al was ik erg blij verrast toen ik eind april de nummer 1 hoorde van De Koninklijke 500 van NPO Radio 2: ‘Over de muur’ van Klein Orkest. Wat klonk hij mooi op de nationale radio.

Doorgaans skip ik de grootste hits van mijn favoriete bandjes. ‘Sinds een dag of twee’ van Doe Maar, ‘België’ van Het Goede Doel en ‘Liefdesliedjes’ van Jazzpolitie: het zijn niet mijn favoriete nummers, misschien wel omdat ze te vaak langskomen op de radio. Datzelfde heb ik ook lang gehad met ‘Over de muur’ van Klein Orkest, hoewel die band in het algemeen wat minder vaak langs komt.

Klein Orkest begaf zich voor het grote publiek in de subtop van de Nederpop-hausse die ons land in de eerste helft van de jaren tachtig teisterde. Voor het grote publiek dan, want onder kenners (of wat daar voor door moet gaan) behoorde de band muzikaal, maar zeker ook tekstueel tot de top. Ik wil niet zeggen dat ik een kenner ben, maar ik deel die mening wel. De band bestond een jaar of zes en maakte drie elpees: ‘Het leed versierd’, ’Later is allang begonnen’ en de met een Edison bekroonde kinder-elpee ‘Roltrap naar de maan’. Het zijn allemaal platen die hier nog regelmatig op de draaitafel liggen en die nooit vervelen. Vrolijke liedjes, serieus, ja soms hard en droevig, maar altijd raak.

Mijn afkeer van de mainstream, nieuwsgierigheid naar de echte albumparels en vooral het kippenvel (in negatieve zin) als de menigte liedjes meezingt, heeft er toe geleid dat ‘Over de muur’ juist het nummer was dat ik op de CD altijd oversloeg. Maar tijd heelt alle wonden en wijsheid komt met de jaren. Dus is het nummer inmiddels uitgegroeid tot een van mijn lievelingsnummers. En dan is het als ‘muziekliefhebber uit Waspik’ vreemd dat ik dat nummer nog nooit op het muzikale podium heb geplaatst. Tot nu dan.

Koude Oorlog

Toen ik het nummer als afsluiting van De Koninklijke 500 op de radio hoorde, werd ik weer gegrepen door de sfeer die het nummer uit ademt. Echt jaren tachtig: qua sfeer en tevredenheid in de wereld niet de beste tijd. De muziek van ‘Over de muur’ is ook niet persé vrolijk, maar meer berustend. De stem en het verhalende zingen van Harrie Jekkers voegen naadloos in op de muziek. Als je niet op de woorden zou letten dan had het ook zo een lief liefdesliedje kunnen zijn. Maar niets in minder waar: Jekkers en co schreven de ultieme soundtrack van De Koude Oorlog die ons in Nederland begin jaren tachtig in de greep hield (op de huid gezeten door ‘De bom’ van Doe Maar).

Toen het nummer eind 1983 uitkwam, was het vooral de VARA die het nummer in de schijnwerpers plaatste met de Verrukkelijke 15. ‘Over de muur’ is door Jekkers geschreven voor de grote vredesdemonstratie op 29 oktober van dat jaar op het Malieveld in Den Haag. De organisatie had aanvankelijk een mars in gedachten, maar de Haagse band koos voor een meer poëtische benadering. Klein Orkest mocht op het hoofdpodium spelen voor 300.000 man en bereikte door uitzending op de radio ineens een groot publiek. ‘Over de muur’ werd de grootste hit voor de band en staat nog ieder jaar hoog in de TOP2000.

De cover van de single ‘Over de muur’ van Klein Orkest: een van de mooiste Nederlandse liedjes ooit.

Ik was zelf 9 jaar toen het nummer uitkwam, erg jong dus, maar kan me het nog wel vaag herinneren uit die tijd. Ik snapte vooral niet hoe vogels over een ijzeren gordijn konden vliegen; gordijnen hangen immers altijd binnen toch? Inmiddels weet ik beter… De angst die ik had door de spanningen van oost en west, kan ik nog wel terughalen. Het rommelde echt in de wereld en kernwapens en kruisraketten waren vrijwel dagelijks in het nieuws. Het kippenvel dat ik krijg bij het horen van dit nummer komt volgens mij nog steeds gedeeltelijk door de angst van toen.

'Maar wat is nou die heilstaat als er muren omheen staan? Als je bang en voorzichtig met je mening moet omgaan? Ach, wat is nou die heilstaat? Zeg mij, wat is 'ie waard, wanneer iemand die afwijkt voor gek wordt verklaard?'

‘Over de muur’ beschrijft de naoorlogse tegenstellingen tussen oost en west, maar dan dichtbij huis, in Berlijn. De muur was de keiharde grens tussen oost en west, wat zorgde voor enorme verschillen op een paar vierkante kilometer. West- en Oost-Berlijn: geografisch gezien vlakbij, maar op ideologisch vlak lichtjaren van elkaar verwijderd. Het sprak echt tot de verbeelding: de moderne ‘vrije’ wereld aan de ene kant en het strenge communisme aan de andere kant. Wat ik vooral knap vind is dat Jekkers geen partij kiest, wat volgens mij wel op de loer heeft gelegen. Ik denk dat juist daarin de kracht van het nummer schuilt. Want zowel in de heilstaat die Lenin en Marx voor ogen hadden als in de westerse wereld van ‘porno en peepshow’ was het verre van ideaal, zeker voor de groeperingen die het financieel niet breed hadden.

'Maar wat is nou die vrijheid zonder huis, zonder baan? Zoveel Turken in Kreuzberg die amper kunnen bestaan. Goed, je mag demonstreren, maar met je rug tegen de muur en alleen als je geld hebt, dan is de vrijheid niet duur.'

De symboliek van 'alleen de vogels' die vrij kunnen bewegen tussen oost en west is subliem. Nou heb ik Harrie Jekkers sowieso erg hoog staat als het gaat om liedteksten (mijns inziens de beste in zijn soort), maar dit is een van de mooiste muzikale gedichten die in ons land ooit is geschreven. De inspiratie hiervoor lag overigens letterlijk op straat: hij zag in 1970 boven de hoofden van mensen die werden gefouilleerd bij de ‘grenscontroles’ bij Checkpoint Charlie de vogels gewoon over de muur vliegen van Oost- naar West-Berlijn. In het lied vormen de vogels als refrein de verbinding tussen het eerste couplet over Oost-Berlijn en het tweede couplet over West-Berlijn: briljant gedaan!

“Iedereen zegt altijd dat het een links actielied is, maar dat is het eigenlijk helemaal niet. Het is een beschrijving van de twee systemen die de wereld toen beheersten en wat de voor- en nadelen daarvan zijn”, liet Jekkers zich in een TOP2000 mini-documentaire wel eens ontvallen. Hij geeft daarna grif toe dat hij eigenlijk best wel trots is op het lied. En terecht. En ik ben trots op de luisteraars van NPO Radio 2 dat ze niet voor het voor de hand liggende Blöf, Racoon of Golden Earring zijn gegaan, maar massaal hebben gestemd op misschien wel een van de mooiste Nederlandse liedjes ooit.

Marcel Donks, muziekliefhebber uit Waspik